De Zuiderzeedijk: de dijk die zijn zee verloor
Rondom de hele Zuiderzee beschermden dijken het land tegen het water. Elk stuk had zijn eigen naam. Dit artikel gaat over het deel tussen Vollenhove en Kuinre: de Vollenhoofsche Dijk, de Blokzijlerdijk, de Hammerdijk en de Kuinderdijk. Deze dijken liggen in Overijssel en vallen onder Waterschap Zuiderzeeland. Dat is opvallend omdat het waterschap bijna overal de provinciegrenzen volgt. Maar waarom hier dan eigenlijk niet?
Om te begrijpen hoe dat zit, moet je het verhaal van de dijk kennen. Wie daar vandaag overheen fietst, ziet aan beide kanten land: weilanden, akkers en rietkragen. Maar eeuwenlang was dat heel anders. Wie vroeger over deze dijk wandelde of er met de kar over reed, zag aan de westkant de Zuiderzee liggen. De dijk beschermde het oude land dus tegen de zee.
Al in de Middeleeuwen werden de eerste stukjes van die dijk aangelegd. De mensen langs de kust van het Land van Vollenhove wilden zich beschermen tegen de vele stormen. Daarin slokte de Zuiderzee steeds meer stukjes land op. Inwoners legden stukjes dijk aan tussen de oeverwallen van oude waterlopen: de hogere ruggen langs rivieren als de Linde en de Steenwijker Aa. Stukje voor stukje groeiden die dijkjes aaneen tot een doorlopende zeewering.
In die periode ontstond ook het waterbeheer. In deze regio werd in 1363 het eerste dijkrecht vastgelegd, onder bisschop Jan van Arkel. Dat dijkrecht bepaalde wie verantwoordelijk was voor het onderhoud van de dijk. Het was het begin van de waterschapsorganisatie in dit gebied.
De dijk beschermde het land, maar was ook de enige begaanbare weg tussen Vollenhove en Kuinre. Hij was in die tijd niet veel meer dan een meter hoog en er kon net een kar overheen rijden. Pas in de eeuwen daarna werd hij door herhaalde ophogingen steeds steviger. Op verschillende plekken in de dijk kwamen sluizen. Daar stroomde het overtollige water uit het achterland naar de zee.
Leven met de zee
De Zuiderzee was een gevaarlijke buur, maar ook een belangrijke. In de havenstadjes Vollenhove en Blokzijl leefden mensen van de visserij en de handel. Via de Zuiderzee voeren schepen naar de Oostzee en terug. Blokzijl groeide uit tot een bloeiend handelsstadje. Maar de zee bleef dreigen. Bij zware stormen braken dijken door. Langs de Blokzijlerdijk zijn nog altijd kolken te zien: diepe gaten die ontstonden bij doorbraken. Het water brak door de dijk, schuurde een diep gat in de grond, en als de storm voorbij was, bleef de kolk achter als een litteken in het landschap.
De Opregte Steenwijker courant schrijft in 1928 een geruststellend bericht voor de inwoners van de regio. “Tijdens de laatste stormen is wederom gebleken dat de dijken bij een gewoon hoogen waterstand der Zuiderzee heel wat presteeren moeten”, zo schrijft de journalist. Om vervolgens uit te leggen hoe goed de waterstanden in de gaten worden gehouden en dat de bewoners “zich vooral niet onnoodig ongerust behoeven te maken, daar dan voor hun veiligheid bij dag en bij nacht wordt gewaakt.”
Op de foto links: het kanon in Blokzijl in 1948. Bron: Het Flevolands Archief.
Op de foto rechts is een detail uit een krantenartikel te zien. In 1928 legt de Opregte Steenwijker courant uit hoe het waarschuwingssysteem met de kanonnen werkt.
De zee verdwijnt
In 1932 werd de Afsluitdijk gesloten. De Zuiderzee werd het IJsselmeer. De golven werden rustiger. De oude Zuiderzeedijk hield nog steeds water tegen, maar dat veranderde tien jaar later. In 1942 viel de Noordoostpolder droog, midden in de Tweede Wereldoorlog. De nieuwe polder vulde het stuk zee op dat voor de oude dijk lag. In Vollenhove, Blokzijl en Kuinre keken de mensen niet meer uit over water, maar over nieuw land. De oude Zuiderzeedijk had geen zee meer. Zijn eeuwenlange functie als zeewering was voorbij. De Canon van het Land van Vollenhove beschrijft het treffend: de dijk ligt nu “als een kronkelende aal op het droge.”
Twee meren als herinnering
Niet al het water rondom de Zuiderzeedijk verdween toen de Noordoostpolder droogviel. Het Vollenhovermeer en het Kadoelermeer bleven bestaan. Dat was een bewuste keuze. Deze boezemmeren werden in 1936 opgenomen in het ontwerp van de polder om te voorkomen dat het grondwater in het oude land te ver zou dalen. De twee meren liggen precies op de grens tussen het oude land van Overijssel en het nieuwe land van de Noordoostpolder. Ze zijn de laatste restanten van de Zuiderzee in dit gebied.
Nóg een stukje buiten Flevoland
De Zuiderzeedijk is niet het enige stukje land buiten Flevoland dat onder Waterschap Zuiderzeeland valt. Bij Lemmer, in de provincie Friesland, beheert het waterschap de woonwijk Lemstervaart. Die wijk is namelijk gebouwd op grond die oorspronkelijk bij de Noordoostpolder hoorde.
Foto: Lemmer op de kaart.
Je ziet het Friese stukje van Waterschap Zuiderzeeland. De rode lijnt vormt de grens van het waterschap, de grijze stippellijn die van de provincie.
Bron: Wikipedia/OpenStreetMap (opent in nieuw tabblad)
