“De rek is eruit, of toch niet? Van maakbaarheid naar veerkracht!”
Column geschreven door Jaap Lodders, heemraad.
In 1974 kwam ik als kleine jongen met mijn ouders vanuit West-Brabant naar Flevoland, een gebied dat toen nog volop in ontwikkeling was. Ik zag het landschap groeien, de landbouw zich ontwikkelen en dorpen en steden ontstaan. Wat ooit een ontwerp op de tekentafel was, werd werkelijkheid. Later mocht ik daar als bestuurder – eerst bij de provincie Flevoland en nu bij Waterschap Zuiderzeeland – zelf aan bijdragen. Dat maakt mijn betrokkenheid bij de ontwikkeling van onze provincie groot.
We mogen trots zijn op het watersysteem
Misschien kijk ik daarom ook met extra aandacht naar ons watersysteem. Want dat vormt de basis onder alles wat we hier hebben opgebouwd. Het ligt onder onze voeten, stroomt door onze sloten, tochten en vaarten en bepaalt hoe we bouwen, boeren en leven. Daar mogen we trots op zijn. Generaties vóór ons hebben met visie en vakmanschap een systeem ontworpen dat wereldwijd nog altijd bewondering oogst. Dijken, gemalen en een fijnmazig netwerk van sloten, tochten en vaarten maken het mogelijk dat we hier veilig kunnen wonen, werken en ondernemen. Een systeem dat al decennialang zijn werk doet. Dag in, dag uit.
Wanneer bereikt het watersysteem zijn grenzen?
Die vraag houdt mij steeds vaker bezig En hoe lang kunnen we het nog verder oprekken? De signalen worden steeds duidelijker. Buien die in korte tijd enorme hoeveelheden water brengen, terwijl droge perioden langer en intensiever worden. Iedere keer lukt het ons weer om de gevolgen te beperken. De uitzonderlijk droge zomer van 2026 heeft dit maar weer eens duidelijk gemaakt. Een lange droge periode waar we met veel inspanning aan de vraag naar water hebben kunnen voldoen. Maar tegelijkertijd groeit het besef dat we steeds vaker de grenzen opzoeken. Niet alleen van het watersysteem zelf, maar ook van wat wij ervan vragen.
Waterbeheer wordt de komende jaren duurder en ingewikkelder
Dat beeld wordt bevestigd door het recente rapport van Andersson Elffers Felix (AEF). De opgaven voor de waterschappen nemen structureel toe en vragen om forse extra investeringen. Richting 2050 kunnen de kosten – exclusief inflatie – grofweg verdubbelen. Niet alleen door klimaatverandering, maar ook doordat veel infrastructuur aan vervanging toe is en nieuwe eisen aan het waterbeheer worden gesteld. Dat raakt uiteindelijk iedereen. Want investeren in waterveiligheid en voldoende zoetwater is geen vrijblijvende keuze. Het betekent ook dat de maatschappelijke kosten en de waterschapslasten onder druk komen te staan.
Ook bij Zuiderzeeland merken we dat het watersysteem onder druk staat
Ons watersysteem is destijds met grote precisie ontworpen. Juist daardoor is er weinig ruimte voor afwijkingen. En die afwijkingen nemen toe: extremere neerslag, langere droogte, bodemdaling en een steeds grotere druk op de beschikbare ruimte. Met slimme sturing en uitstekende gemalen houden we het systeem draaiende. En dankzij de enorme inzet en deskundigheid van onze medewerkers, die dag en nacht klaarstaan als dat nodig is. Dat bleek eind juni toen extreme buien over onze polders trokken en we de situatie beheersbaar wisten te houden. Dat zie ik van dichtbij en daarvoor heb ik grote waardering. Ook daar mogen we trots op zijn.
Steeds vaker krijgen we te maken met omstandigheden waarvoor het systeem niet is ontworpen
Voorlopig lukt het nog om dit op te vangen. Maar iedere extra maatregel vraagt ook om extra investeringen, beheer en onderhoud. De vraag is alleen of dat ook op de langere termijn voldoende zal zijn. Die vraag gaat niet alleen over techniek of financiën. Het gaat ook over de keuzes die we maken. Over waar we bouwen, hoe we omgaan met waterpeilen en hoe we landbouw, natuur, economie en woningbouw met elkaar in balans brengen. En daarmee ook over de vraag hoe we de beschikbare publieke middelen zo inzetten dat toekomstige generaties niet alleen een veilig, maar ook een betaalbaar watersysteem erven.
Voor Flevoland is dit een lastige discussie
We zijn groot geworden met de overtuiging dat we problemen kunnen oplossen. Dat we water kunnen wegpompen, sturen en beheersen. Of water aanvoeren als daar behoefte aan is. En in veel gevallen kan dat ook nog steeds. Maar de tijd van ‘onbeperkte maakbaarheid’ lijkt achter ons te liggen. Niet alles wat technisch mogelijk is, zal ook financieel of maatschappelijk vanzelfsprekend blijven.
We moeten anders gaan denken over water en bodem
Juist omdat ik de ontwikkeling van Flevoland van dichtbij heb meegemaakt, zie ik ook dat die maakbaarheid grenzen kent. Niet langer uitgaan van wat technisch mogelijk is, maar van wat het water- en bodemsysteem aankan. Niet als een mooi uitgangspunt op papier, maar als basis voor de keuzes die we dagelijks maken. Want iedere keuze die we nu uitstellen, kan in de toekomst leiden tot hogere kosten en minder handelingsruimte. Dat vraagt soms om ongemakkelijke besluiten. Want uiteindelijk blijft één ding overeind: water past zich niet aan ons aan. Wij zullen ons ook moeten aanpassen aan het water.
Het jaar 2100 lijkt ver weg, maar dat is het niet
Terwijl ik deze column schrijf, realiseer ik me dat mijn kleinkinderen nu een leeftijd hebben dat zij waarschijnlijk nog zullen meemaken hoe Flevoland er dan uitziet. De periode van nu tot 2100 is bovendien ongeveer even lang als de tijd terug naar 1950, toen het watersysteem voor Oostelijk Flevoland werd ontworpen. Dat plaatst de keuzes die wij vandaag maken in een bijzonder perspectief.
Het eerlijke gesprek voeren
Laten we daarom, juist in een provincie die groot is geworden door visie en durf, het eerlijke gesprek voeren over wat nog kan en wat niet langer vanzelfsprekend is. Aan de bestuurstafel, in de polder en met iedereen die hier woont en werkt. Niet alleen over wat we willen realiseren, maar ook over wat we bereid zijn daarvoor te investeren en welke keuzes dat vraagt. Alleen dan zorgen we ervoor dat Flevoland ook voor volgende generaties een plek blijft waar we niet tegen het water werken, maar ermee in balans leven.
Jaap Lodders,
Heemraad Waterschap Zuiderzeeland
