Grenzen van water- en bodemsysteem in kaart
Hoeveel (piek)neerslag kunnen de stedelijke delen en de landbouw en de natuur in ons beheergebied verwerken? Hoeveel zeespiegelstijging kunnen onze dijken aan? Het zijn belangrijke vragen voor Waterschap Zuiderzeeland nu het water- en bodemsysteem merkbaar zijn grenzen nadert. Samen met kennisinstelling Deltares doken ze diep in de materie en brachten ze die grenzen in kaart.
“Een beregeningsstop was deze zomer net niet nodig, maar de droogte van 2026 drukte ons wel met de neus op de feiten”, zegt Gerrit Kiers, Senioradviseur Water en Klimaatadaptatie bij Waterschap Zuiderzeeland. “De gevolgen van klimaatverandering zetten ons bodem- en watersysteem steeds verder onder druk. Door de grenzen van dat systeem te (onder)kennen, kunnen we serieuze problemen op tijd zien aankomen en daarop voorsorteren. Deze vooruitziende blik hoort bij ons werk. Onze zorg voor een goed en betrouwbaar watersysteem draagt eraan bij dat Flevoland ook in de toekomst een fijne plek blijft om te wonen, werken, recreëren en ondernemen.”
“Integrale studie was hoognodig”
Kiers wijst naast klimaatverandering ook op snelle ontwikkelingen in de provincie. “De dynamiek van Flevoland met alle bijkomende ruimteclaims – bijvoorbeeld voor woningbouw, duurzame energie, recreatie en natuur – is enorm. Die ruimte bieden we graag met ons watersysteem, maar we weten ook dat niet alles overal kan. Kortom: het was hoog tijd voor een integrale studie naar de grenzen van ons systeem. We zijn blij dat Deltares die klus samen met ons op wilde pakken. Hun experts zijn bewezen sterk in wetenschappelijk onderzoek en een welkome aanvulling op de gebiedskennis en expertise van onze eigen mensen. De bevindingen in hun rapport bieden waardevolle inzichten waar we graag samen met onze partners mee aan de slag gaan.”
Robuust systeem als uitgangspunt
“Laten we met het goede nieuws beginnen: het water- en bodemsysteem in Flevoland staat er relatief goed voor. Het doordachte ontwerp en de planmatige aanleg van de polders tussen 1942 en 1968 heeft een robuust, grootschalig, betaalbaar, beheersbaar en goed functionerend systeem opgeleverd – zeker in vergelijking tot andere polders in Nederland en in het bijzonder voor wonen en landbouw”, vertelt Annemargreet de Leeuw, programmamanager bij Deltares en specialist in water en ruimte vraagstukken. “Vooral de waterafvoercapaciteit in Flevoland is enorm. Tegelijkertijd begrijpen we de groeiende zorgen bij Waterschap Zuiderzeeland. Sterke systemen hebben immers óók hun grenzen.”
Stresstest met ‘drukfactoren’
De Leeuw verzamelde in februari 2026 een klein leger aan specialisten van Deltares en het waterschap die zich elk over een ander deelaspect van het water- en bodemsysteem van Flevoland bogen. Van waterkwaliteit en ecologie tot wateroverlast en waterveiligheid en van zoetwaterbeschikbaarheid tot de bodemdaling. “Het werk bestond vooral uit het verzamelen van bestaande kennis over de dominante ‘drukfactoren’ neerslag, droogte, zeespiegelstijging en de daarmee samenhangende verandering van het peilbeheer van het Marker- en IJsselmeer en bodemdaling”, legt ze uit. “Met die kennis hebben we vervolgens een stresstest gedaan, toegespitst op Flevoland en de Noordoostpolder. Met als leidende vragen: wat als de neerslag steeds verder toeneemt, de droogtes langer worden, de bodem blijft dalen en het Marker- en IJsselmeerpeil verder stijgt?”
Grootste zorg: waterkwaliteit
Het meest zorgelijk bleek de waterkwaliteit. “Waterschap Zuiderzeeland haalt net als alle Nederlandse waterschappen de KRW-doelstellingen niet”, vertelt De Leeuw. “De huidige maatregelen daarvoor schieten tekort, zoals ze zelf erkennen. Mede door die slechte waterkwaliteit staan de ecosystemen in het beheergebied van Zuiderzeeland nu al onder druk. De kans is groot dat die druk verder toeneemt bij groeiende effecten van klimaatverandering, zoals nog meer en langere droogtes en hitte. Meer (blijvende) schade aan flora en fauna is daardoor helaas niet uit te sluiten.”
Zoetwaterbeschikbaarheid
Ook ten aanzien van de zoetwaterbeschikbaarheid uit De Leeuw haar zorgen. “Net als in heel Nederland zie je dat Flevoland de komende jaren met meer en intensere watertekorten te maken gaat krijgen. Dat drukt zowel op de landbouw als op de natuur. De landbouw vraagt bij droogte om extra doorspoeling van zoute kwel en beregeningswater; de natuur om doorspoeling omdat de concentraties van allerlei stoffen anders te hoog oplopen. Dat laatste schaadt op zijn beurt weer het ecosysteem. Met neerslagoverschotten – bijvoorbeeld door piekneerslag – voorzien we minder snel problemen omdat het waterafvoersysteem van Flevoland ruim en robuust is. In de Noordoostpolder is die afvoercapaciteit wat kleiner. Daar kunnen dus al eerder problemen ontstaan bij langdurige en/of hevige neerslag, bijvoorbeeld met sloten en vaarten die buiten hun oevers treden.”
Bodemdaling: steeds nattere akkers
Voor het effect van de bodemdaling in Flevoland strikte De Leeuw een specialist die daar al eerder een studie naar had gedaan. “Het waterschap vertaalde zijn bodemdalingsprognoses naar het effect op de drooglegging in landbouwgebied, waar de bodemdaling relatief gezien nog meer impact heeft dan piekneerslag.” De Leeuw legt uit dat de bodemdaling in Flevoland al decennialang gaande is. “Dat hoort erbij als je een polder drooglegt. Maar plaatselijk, waar het veen vlak onder de klei zit, daalt de bodem extra snel. Daardoor wordt het probleem steeds wijdverbreider en urgenter. Hoe natter de landbouwgrond op meer plekken in de provincie, hoe minder makkelijk akkerbouwers met hun machines het land op kunnen en hoe vaker gewassen te lang met hun wortels in het grondwater staan. Dat kan het verdienvermogen van de sector schaden.”
Samen waterveiligheid bepalen
“De kwetsbaarheid van de buitendijkse gebieden in Flevoland is van oudsher sterk gekoppeld aan het Marker- en IJsselmeerpeil”, vertelt De Leeuw over de waterveiligheid in de provincie. Een lastig vraagstuk, geeft ze toe. “Want afspraken over het streefpeil van het Marker- en IJsselmeer staan ook weer in het licht van de stijging van de zeespiegel. De afspraken van nu zijn dus niet hetzelfde als die in de toekomst.” Het streefpeil op het Marker- en IJsselmeer vraagt volgens De Leeuw om afgestemd beleid tussen het Rijk en álle waterschappen die de gebieden rondom de voormalige Zuiderzee beheren, waaronder Waterschap Zuiderzeeland. “De dijken zijn heel sterk en het beheer daarvan is goed geregeld”, voegt ze toe over de veiligheid in het binnendijkse gebied.
“Afvalwaterketen kan stedelijke groei aan”
Meer extreem weer, een alsmaar dalende bodem en de groeiende dreiging van een stijgende zeespiegel: het is duidelijk dat er werk aan de winkel is met het watermanagement in Flevoland. Hebben de onderzoekers ook nog ‘lichtere’ conclusies te melden? “Zeker”, kaatst De Leeuw terug. “Het lijkt erop dat de afvalwaterketen zonder problemen kan meegroeien met de stedelijke ontwikkeling in Flevoland. De capaciteit van de waterzuiveringen lijkt op orde. Ook de lozingsruimte op het watersysteem zoals de Hoge Vaart en Lage Vaart is ruimschoots op niveau voor de prognoses tot 2100. Dit aspect ziet er voorlopig dus echt niet zorgelijk uit.”
Geen harde grenzen
Dat de grenzen aan het water- en bodemsysteem maar zelden met cijfers vermeld staan in het rapport, heeft volgens De Leeuw meerdere redenen. “Allereerst bestaat er vaak nog best wat discussie over maatschappelijk gewenste normen. Maar er is óók nog de invloed die variabelen onderling op elkaar hebben. Bij berekeningen aan de vereiste zoetwaterbeschikbaarheid (aanbod) moet je bijvoorbeeld ook de zoetwatervraag meenemen, want het eerste moet het tweede faciliteren. De huidige prognoses voorspellen een toename van het watergebruik, maar niet een exact getal. Waar en wanneer het precies gaat knellen, is dus een samenspel van het waterbergend en -afvoerend vermogen van het systeem, de hydrologische omstandigheden én de gebiedsfuncties in het gebied. Voor het bepalen van die grenzen zul je dus ook de toekomstige gebruiksfuncties en hun bedrijfsvoering moeten meenemen in discussies.”