De toekomst van Almere begint onder de grond
De bodem van Flevoland herbergt ontelbaar veel archeologische schatten. Maar wie goed naar die bodem kijkt, vindt er niet alleen verhalen over het verleden. De geologische opbouw vertelt ook hoe het landschap in elkaar zit, waar de bodem gevoelig is voor inklinking en waar water zich gedraagt zoals het doet. Die kennis is van grote waarde voor het bodem- en waterbeleid van vandaag én voor de inrichting van de stad van morgen.
Als het aan archeoloog Wouter Smith van Almere ligt, wordt daar veel meer op ingezet. “Erfgoedinclusief ontwikkelen. Zoals we dat nu doen met het laatste stadsdeel Almere-Pampus. Als je weet welke oude landschappen onder de grond liggen, kun je duurzamere keuzes maken voor de leefomgeving.’’ In Almere Pampus, dat tussen Almere Poort, de Noorderplassen, het IJmeer en het Markermeer ligt, worden tussen de 25.000 en 35.000 woningen gebouwd en minstens 16.000 arbeidsplaatsen gerealiseerd.
En dat gebeurt klimaatadaptief. De ontwikkeling van de lap grond van 500 hectare wordt afgestemd op de eigenschappen van het bodem- en watersysteem, zodat het veel beter bestand is tegen onder meer de klimaatverandering. “Innovatief’’, beaamt Smith. “Het is een pilotproject van de gemeente en het Rijksvastgoedbedrijf en ik denk dat dit de toekomst moet zijn voor bouwplannen. Niet meer alleen kijken naar de bodem vanuit je eigen koker of discipline, maar juist naar het grote geheel. Dan kun je vooraf al veel betere en bredere keuzes maken.’’
In het geval van Almere Pampus is bijvoorbeeld geëxperimenteerd met nieuwe archeologische onderzoeksmethoden, die in de praktijk veel bredere toepassingen kennen. ‘’Wij hebben bijvoorbeeld een magnetometer onder een drone gehangen, waardoor oude rivierlopen en geulen diep in de bodem in kaart konden worden gebracht. ‘’Dankzij hele kleine afwijkingen in het aardmagnetisch veld, vonden we geultjes die anders verborgen waren gebleven.’’
Gevoelig voor inklinken
Nuttig, want deze geultjes blijken niet alleen kansrijk voor archeologische vondsten. Ze zorgen er ook voor dat de bodem gevoeliger is voor inklinken: de oevers langs de geultjes klinken minder snel in dan de geul zelf, waardoor ongelijkmatige bodemdaling ontstaat. En daar wordt bij de inrichting van het stadsdeel dan ook rekening mee gehouden. Bijvoorbeeld door daar extra technische maatregelen te nemen, die het probleem van verzakken helpen tegengaan.
De geologische geschiedenis en de bodemopbouw is dus veel meer sturend bij de inrichting van Almere Pampus. “En daarmee kun je een hoop problemen voorkomen, waar we eerder op andere plekken wel tegenaan zijn gelopen.’’ Zuidelijk Flevoland heeft een complexe bodemgesteldheid, waardoor de bodem niet alleen snel, maar ook gevarieerd inklinkt én dat nog wel even blijft doen. Dat komt doordat de diepere ondergrond een kom-vorm heeft, die werd uitgesleten in de Saale-ijstijd, zo’n 150.000 jaar geleden. “Tegenwoordig noemen wij dit de Eemvallei, een uitgesleten dal waarin tot 6.000 jaar geleden de rivier de Eem stroomde. Ter vergelijking: de Zuiderzee is er pas veel later, circa 750 jaar geleden, ontstaan. De bodem heeft daardoor een hele gevarieerde opbouw van klei, zand en veen.’’
Stuiteren over de Vogelweg
En daar werd in het verleden niet altijd voldoende rekening mee gehouden. Onder de Regenboogbuurt van Almere bijvoorbeeld ligt de hoofdstroomgeul van de oude Eem. “Daar hebben ze heel veel last van verzakkingen van wegen en onderliggende leidingen. De Wulpweg en de Vogelweg zijn ook voorbeelden daarvan. Die wegen hadden heel veel verzakkingen, waardoor je er met de auto soms overheen stuiterde.’’ Inmiddels is dat bij de Vogelweg opgelost met een soort piepschuimen laag onder het asfalt, weet Smith. ‘’Je ziet het inklinken trouwens ook goed terug op de A6 ter hoogte van Zuidelijk Flevoland. Die glooit daar op sommige plekken behoorlijk. Bij de verbreding van de snelweg een paar jaar geleden, werd het tracé eerst nog met 12 meter hoogte aan zand voorbelast vanwege zetting. Nu, een paar jaar later, verschijnen alweer de eerste glooiingen in het wegdek.’’
De oude rivier de Eem zorgt ook voor uitdagingen in het groene Oosterwold, een wijk waar natuur, landbouw en wonen op een unieke manier worden gecombineerd. “Deze wijk ligt vrijwel helemaal in het voormalige stroomgebied van die oerrivier.’’ De uitgevoerde archeologische onderzoeken hebben veel informatie opgeleverd over de bodemopbouw. Deze informatie is niet alleen nuttig voor archeologen, maar ook voor stedenbouwkundigen. “De locaties met de meest waardevolle vindplaatsen zijn ook de plekken met de meest complexe bodemdaling”
Nobelhorst
En deze prehistorische vondsten moeten wat Smith betreft veel vaker een mooie plek krijgen op de locatie waar ze zijn aangetroffen. Zoals bij de oudste Flevolandse vindplaats De Brink in de wijk Nobelhorst in Almere. Ook weer vlak bij de oude rivier de Eem. “Hier zijn vondsten gedaan uit de midden-steentijd. Om die plek te markeren is er een gereconstrueerde hut uit die tijd geplaatst, als kinderspeelplaats.’’ In plaats van het archeologische materiaal eruit te halen en er overheen te bouwen, is alles veilig blijven liggen in de bodem. En heeft het een duidelijk zichtbare plek gekregen, waar het verhaal van die geschiedenis wordt verteld. Door dat op meer plekken te doen, geef je identiteit aan de stad.’’ Het Flevo-landschap doet dat ook met het nieuwe natuurgebied Noorderwold-Eemvallei, waarin de oeroude vallei en rivier weer worden teruggebracht.
Verhalen over toen, nu en later
“Archeologisch onderzoek en archeologische vondsten verdienen een mooie plek in onze wijken en buurten, want ze vertellen ons belangrijke verhalen over toen. Maar ze hebben ook steeds vaker iets te zeggen over het hier en nu en zelfs de toekomst. Want als we weten welke oude landschappen in onze bodem zitten, weten we ook waar de meeste bodemdalingen zitten en waar we het beste natuur, water of huizen kunnen aanleggen. Of hoe diep we moeten heien voor een bouwproject en wat er nou eigenlijk gebeurt met een bepaald perceel, als je daar twee meter zand opgooit. Dát is erfgoedinclusief ontwikkelen. Dát is de toekomst.’’
Wie is Wouter Smith?
Wouter Smith is sinds 2010 werkzaam als gemeentelijk archeoloog en beleidsadviseur bij de gemeente Almere. Vanuit deze rol houdt hij zich bezig met het archeologisch erfgoed van Almere en met het onderzoek, behoud en de inpassing daarvan binnen ruimtelijke ontwikkelingen.
Zijn expertise ligt onder meer bij de archeologie van Flevoland en het onderzoek naar prehistorische vindplaatsen in de Almeerse bodem. Smith is nauw betrokken bij archeologisch onderzoek in onder meer Oosterwold en Almere Pampus.
