Medicijnresten in ons water
Het gebruik van medicijnen neemt alsmaar toe. Medicijnen die we innemen, komen grotendeels via ontlasting en urine in het rioolwater terecht. Standaard technieken in rioolwaterzuiveringen verwijderen deze stoffen onvoldoende. Dit bedreigt onze waterkwaliteit: medicijnresten schaden het waterleven en maken het bereiden van drinkwater steeds lastiger. Helpt u ons om medicijnresten in water terug te dringen?
Medicijnresten in water
Volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) komen er in Nederland per jaar minstens 190.000 kilo medicijnresten in het water terecht. Verontreiniging door medicijnen is schadelijk voor vissen en andere organismen. Er kunnen verstoringen optreden zoals misvormingen, weefselbeschadiging en gedragsverandering. Ook drinkwaterbedrijven hebben last van medicijnresten. Zuiveren tot betrouwbaar drinkwater lukt wel, maar het vergt steeds meer inspanning en techniek. En het probleem zal verder groeien: onder andere door vergrijzing wordt geschat dat het medicijngebruik de komende decennia aanzienlijk toeneemt.
Genoeg reden om in de hele medicijnketen stappen te zetten. Helpt u mee?
Wat kunt u doen?
Uiteraard zijn bij de keuze voor een pijnstiller de werkzaamheid en veiligheid voor de patiënt het belangrijkst. Toch kunt u ook bijdragen om ons water schoon te houden door bewust om te gaan met medicijnen:
- Spoel ongebruikte medicijnen, ook de vloeibare, niet door de gootsteen of het toilet. Breng ze kosteloos terug naar de apotheek of lever ze in bij het klein chemisch afval bij de milieustraat van uw gemeente.
- Vraag aan uw arts of u kunt bijdragen aan een gezond milieu door bewust om te gaan met medicijnen. Zijn er bijvoorbeeld alternatieven waardoor u minder medicijnen nodig hebt? Denk aan een andere leefstijl, goed slapen, lagere dosering etc.
- Krijgt u een CT-scan in het ziekenhuis, vraag dan naar plaszakken. Röntgencontrastmiddelen verspreiden zich namelijk razendsnel en breken nauwelijks af. Na zo’n vier keer plassen zijn ze grotendeels uitgescheiden. De volle plaszakken kunt u vervolgens weggooien met het restafval (grijze container).
- Gebruik pijnstillers bewust: paracetamol en aspirine zijn beter voor het milieu dan diclofenac, naproxen of ibuprofen.
- Gebruikt u diclofenac in een cremévorm? Veeg dan na gebruik uw handen af met keukenpapier.
Hoe halen wij medicijnresten uit het water?
Waterschappen verwijderen al veel milieuvreemde stoffen uit het water. Maar de afvalwaterzuiveringen (AWZI’s) zijn niet in staat om deze stoffen helemaal weg te halen. Waterschappen onderzoeken nieuwe zuiveringstechnieken en welke milieuvreemde stoffen beter kunnen verwijderen. Waterschap Zuiderzeeland is betrokken bij landelijke onderzoeksprojecten.
Medicijnresten vastleggen
In het TKI-project Verwijdering van geneesmiddelen uit afvalwater met affiniteitsadsorptie (opent in nieuw tabblad) hebben we onderzocht of het mogelijk is om medicijnresten in afvalwater al in te kapselen voordat ze het rioolstelsel bereiken. Dit kan door in het toilet een adsorbens toe te voegen dat specifiek medicijnen opneemt. In 2023 hebben we in een praktijkproef getest of dit ook geschikt is bij IBA- systemen. Aan dit onderzoek hebben twee gezinnen meegewerkt, die elk gebruik maken van een ander systeem. Een compactsysteem en een helofytenfilter. De resultaten tonen dat het principe van affiniteitsadsorptie (het inkapselen van medicijnresten) inderdaad in de praktijk werkt. Lees het impactverhaal website KWR: Medicijnresten in afvalwater aanpakken waar het begint: in het toilet (opent in nieuw tabblad), en het H2O artikel september 2024: Medicijnen verwijderen aan de bron: affiniteitsadsorptie in IBA’s (opent in nieuw tabblad).
DEXFILTER
Op de zuivering van Waterschap Zuiderzeeland in Lelystad is in 2023 de werking van een zogenoemd DEX-filter onderzocht. Met dit filter kunnen microverontreinigingen, zoals medicijnresten, PFAS en brandvertragers, uit het afvalwater worden gezuiverd. De eerste onderzoeksresultaten van het innovatieve filter zijn positief: ‘Het DEX-filter kan 70% van de microverontreinigingen uit rioolwater verwijderen. Zie voor meer informatie: DEXfilter pilot Lelystad. Pilotonderzoek DEXfilter voor verwijdering organische microverontreinigingen en PFAS uit awzi-effluent (IPMV) | STOWA (opent in nieuw tabblad).
Om het DEX-filter verder te ontwikkelen wordt het verder getest op de rioolwaterzuivering Dordrecht. Zie ook H2O artikel februari 2024: ‘DEX-filter verwijdert groot deel microverontreinigingen op rwzi’ (opent in nieuw tabblad).
Renovatie en nieuwbouw AWZI Almere
Het afvalwater van bedrijven en inwoners van Almere willen we zo energiezuinig en goed mogelijk zuiveren. De hoeveelheid afvalwater neemt in de komende jaren flink toe, door de groei van Almere. Daarom verbouwt en verduurzaamt Waterschap Zuiderzeeland in 2025 en 2026 de afvalwaterzuiveringsinstallatie (AWZI) in Almere. Met poederkool verwijderen we straks microverontreinigingen zoals medicijnresten.
Meer informatie op: Renovatie en nieuwbouw AWZI Almere – Zuiderzeeland (opent in nieuw tabblad).
Aanpak bij de bron: voorkomen is beter dan genezen
Het is onrealistisch om te denken dat zuiveringen alle medicijnresten helemaal kunnen verwijderen. Het kost veel energie en is technisch ingewikkeld. Het is daarom belangrijk om ook aan het begin, dus bij de uitgifte van medicijnen actie te ondernemen. Meestal weten mensen niet dat deze stoffen in het milieu komen. Daarom zetten we in op voorlichting en samenwerking. We informeren artsen, apothekers en gebruikers over het probleem en over wat zij kunnen doen om medicijnresten te verminderen.
In het landelijk programma ketenaanpak ‘Medicijnresten uit water’ werken we samen met verschillende partijen aan het terugdringen van medicijnresten in oppervlakte- en grondwater. Samen met ziekenhuizen, huisartsen en apothekers delen we kennis over de effecten van medicijnresten in water en bespreken maatregelen die al bij de bron helpen, zoals:
- Bewust voorschrijven van medicijnen
- Terugname van ongebruikte medicijnen bij apotheken
- Goede afvoer van medicijnresten in zorginstellingen
Voor artsen en apothekers speelt het farmacotherapeutisch overleg (FTO) een belangrijke rol. Dit is een lokaal overleg waarin zij afspraken maken over geneesmiddelen. Experts van het waterschap kunnen hierbij een module geven over medicijnresten in water en mogelijke oplossingen.
Onderzoek RIVM
Het RIVM heeft onderzocht in hoeverre vijf pijnstillers die zonder recept te koop zijn het oppervlaktewater belasten. De onderzochte pijnstillers zijn: paracetamol, aspirine, naproxen, ibuprofen en diclofenac. Vooral van diclofenac komt te veel in het oppervlaktewater terecht. Dit komt omdat deze pijnstiller vaak als gel op de huid wordt gesmeerd.
Het is belangrijk pijnstillers niet onnodig te gebruiken. Dit heet gepast gebruik. Daarnaast is de keuze voor paracetamol of aspirine beter voor de waterkwaliteit dan de keuze voor diclofenac, naproxen of ibuprofen.
Uiteraard zijn bij de keuze voor een pijnstiller de werkzaamheid en veiligheid voor de patiënt het belangrijkst.
Lees meer:
Verminder de milieubelasting van pijnstillers in water: Kies bewust en gebruik gepast | RIVM (opent in nieuw tabblad)
RIVM: te veel pijnstillers in het oppervlaktewater (H2O Actueel, januari 2024) (opent in nieuw tabblad)
Meer weten?
Lees meer of bekijk een van de filmpjes over dit onderwerp:
Ketenaanpak medicijnresten uit water (opent in nieuw tabblad)
Medicijnafval: niet weggooien, maar inleveren | Apotheek.nl (opent in nieuw tabblad)
De Toiletdames – Medicijnen (opent in nieuw tabblad)
Rapport Medicijnresten in IBA’s 20170712 (opent in nieuw tabblad)