Terug naar uitdagingen

Draagvlak voor waterschapsbelasting

Al sinds de jaren ’90 betalen alle inwoners van Nederland waterschapsbelasting zoals we die nu kennen. Een logisch gegeven voor waterschappen, want waterbeheer kost geld. Maar is er wel draagvlak voor die belasting bij de burger? En hoezeer komt dat draagvlak onder druk te staan als de kosten de komende jaren gaan stijgen?

“Het draagvlak voor onze waterschapsbelasting in Nederland drijft op een basaal gevoel van rechtvaardigheid – net als met de ‘gewone’ belasting”, vertelt Albert van Steenbergen, coördinerend strategisch adviseur bij de Belastingdienst en gepromoveerd onderzoeker aan de Tilburg University. “Volgens de psychologie ontstaat dat gevoel wanneer je als overheid decennia- of zelfs eeuwenlang belastingregels toepast die ervoor zorgen dat de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen. En als blijkt dat je het belastinggeld consequent goed besteedt. Mensen gaan dan ervaren dat het systeem functioneert en de hele gemeenschap dient. Daarmee groeit hun intrinsieke overtuiging dat je aan dat systeem mee moet doen (ook wel de interne norm genoemd). Als overheid ben je immers afhankelijk van de medewerking van burgers om informatie te verstrekken en te betalen.”

Draagvlak als cadeau

Maar voor medewerking is alleen die interne norm niet genoeg. Van Steenbergen noemt nog drie psychologische elementen die het draagvlak bepalen. “Cruciaal is de sociale norm; de mate waarin je als burger ervaart dat iederéén aan het systeem meedoet. Ook het gemak om mee te doen is een factor. Hoe lager de drempel, hoe beter. Mensen moeten bijvoorbeeld simpel kunnen betalen en als overheid moet je altijd bereikbaar zijn voor vragen. Het laatste punt is het vermogen van de belastingheffer om mensen aan te pakken die het systeem omzeilen. Maar téveel angst moet je ook niet zaaien, want dat kan weer afdoen aan hun vrije wil. Zijn al deze elementen decennialang op orde, dan krijg je het draagvlak voor je belastingheffing als het ware cadeau.”

Geloofwaardigheid cruciaal

Het belang van gedegen belastingbeleid blijkt volgens Van Steenbergen onder meer uit een studie van de Noorse wetenschapper Sven Steinmo. Hij onderzocht in opdracht van de EU de verschillen in naleving ten aanzien van fiscale verplichtingen tussen EU-landen. “In zuidelijke landen was die naleving beduidend lager, en toch bleken burgers daar in een neutrale omgeving intrinsiek net zo betrouwbaar als noordelijkere volkeren”, aldus Van Steenbergen. “Steinmo vond de oorzaak in het overheidsbeleid van voorgaande decennia. Veel Italianen betaalden bijvoorbeeld nooit belasting door een gebrek aan vertrouwen in hun overheid. Die mensen gingen uit wroeging hooguit op het eind van hun leven nog een keer naar de kerk voor boetedoening. Kortom: verlies je als overheid je geloofwaardigheid, dan gaan mensen voor zichzelf zorgen.”

“Waterschappen hebben geweldig verhaal”

In Nederland is het draagvlak voor belastingen wél goed voor elkaar. Onderzoek toont volgens Van Steenbergen aan dat het vertrouwen in de Belastingdienst nog altijd stijgt. En nee, daar kijkt hij niet van op. “Het grote verschil met veel zuidelijkere landen is dat we hier wél een lange traditie van een betrouwbare overheid hebben. Dat straalt dan ook uit naar de algemene belastingheffing én naar die van de waterschappen. Nederlanders begrijpen ook heel goed – misschien wel als geen ander volk – het belang van zorgvuldig waterbeheer voor de kwaliteit van ons water en droge voeten. Dat werk staat niet ter discussie. Ik kan me zelfs goed voorstellen dat veel Nederlanders trots voelen bij de wetenschap dat ons watersysteem over generaties is opgebouwd en dat we dat systeem nog steeds kunnen onderhouden. Dat is haast romantiek. De waterschappen hebben een geweldig verhaal te vertellen.”

Verdeelsleutel voor belasting uitleggen

Dat verhaal is in elke regio wel nét weer anders. “Hoeveel belasting je als waterschap heft en hoe je die bijdrage over groepen verdeelt – van boeren tot burgers en van kleine tot grote bedrijven – moet je heel zorgvuldig bepalen op basis van je relatieve inspanningen voor al die groepen, de hydrologische situatie en de gebruiksfuncties in je beheergebied. Het totale areaal aan landbouwgrond en het aantal huishoudens zijn bekende parameters waar je dan mee rekent. Dat Waterschap Zuiderzeeland landelijk gezien vrij gemiddeld zit qua hoogte van de belasting (zie kader), helpt ongetwijfeld bij het algehele draagvlak onder inwoners van hun beheergebied. Maar ook die precieze verdeelsleutel zullen ze achter de schermen zorgvuldig en integer moeten vaststellen. Dat moet echt een ijzersterk onderbouwd verhaal zijn.”

Open en respectvolle houding

De grote opgaven waar Waterschap Zuiderzeeland voor komt te staan, bijvoorbeeld door het steeds extremere weer, vereisen forse investeringen. Daardoor zal de waterschapsbelasting de komende jaren flink stijgen. Hoe is het draagvlak voor die belasting te behouden? Van Steenbergen stelt dat Zuiderzeeland inwoners moet blijven helpen om mee te doen en bereikbaar moet zijn voor vragen. Want die gaan er volgens hem zeker komen. “Die open en respectvolle houding moet je consequent uitstralen, naar iedereen. Cruciaal is ook dat mensen ten alle tijden procedurele rechtvaardigheid voelen. Betalingsregelingen en kwijtscheldingen kun je overwegen, maar moet je wel zorgvuldig per groep wegen. Belasting is immers niet vrijblijvend. Mensen die moedwillig niet meedoen, moet je blijven aanpakken zonder je sancties ál te groot te maken. Want zoals gezegd: draagvlak bouw je met vertrouwen, niet met angst.”